ś.p. Wanda Traczyk – Stawska

(1927-2026)

Wanda Traczyk-Stawska, ps. „Pączek”, „Atma”, urodziła się 7 kwietnia 1927 roku w Warszawie. Była żołnierzem Armii Krajowej, członkiem Szarych Szeregów, uczestniczką Powstania Warszawskiego, psychologiem, nauczycielką i wieloletnią działaczką społeczną.

W czasie okupacji niemieckiej, od 1942 roku, działała w konspiracji. Jako harcerka Szarych Szeregów uczestniczyła w małym sabotażu, kolportowała prasę podziemną i wykonywała zadania związane z akcją „N”. Pomagała również rannym polskim żołnierzom.

W Powstaniu Warszawskim walczyła jako łączniczka i strzelec w Oddziale Osłonowym Wojskowych Zakładów Wydawniczych Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej. Walczyła m.in. w Śródmieściu, na Woli i Powiślu. Brała udział w walkach o Krakowskie Przedmieście i kościół św. Krzyża oraz w próbie przebicia oddziałów powstańczych ze Starego Miasta do Śródmieścia. 6 września 1944 roku została ciężko ranna. Za udział w walkach została odznaczona Krzyżem Walecznych i awansowana do stopnia plutonowego.

Po kapitulacji Powstania Warszawskiego trafiła do niemieckiej niewoli. Była więziona w kilku obozach jenieckich, m.in. w Lamsdorf, Zeithain, Altenburgu i Oberlangen. Po wyzwoleniu w 1945 roku trafiła do II Korpusu Polskiego we Włoszech, a następnie do Szkoły Młodszych Ochotniczek w Nazarecie. Do Polski powróciła w 1947 roku.

Po wojnie ukończyła psychologię na Uniwersytecie Warszawskim. Pracowała jako nauczycielka, zajmując się m.in. dziećmi z niepełnosprawnościami. Jednocześnie przez dziesięciolecia pozostawała zaangażowana w odnajdywanie i godne upamiętnianie miejsc pochówku swoich poległych towarzyszy broni.

Szczególne miejsce w jej działalności zajmowała troska o Cmentarz Powstańców Warszawy na Woli, gdzie spoczywają prochy dziesiątek tysięcy powstańców i cywilnych ofiar Powstania. Była współzałożycielką i przewodniczącą Społecznego Komitetu do spraw Cmentarza Powstańców Warszawy oraz inicjatorką powstania Izby Pamięci przy cmentarzu.

Przez całe życie przypominała, że pamięć o Powstaniu Warszawskim nie może ograniczać się wyłącznie do historii walk. Szczególnie mocno upominała się o pamięć o zamordowanej ludności cywilnej. Była współinicjatorką ustanowienia 2 października Dniem Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy.

W 2017 roku została uhonorowana tytułem Honorowej Obywatelki Miasta Stołecznego Warszawy. Otrzymała również m.in. Krzyż Walecznych oraz Krzyż Zasługi na Wstędze Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec.

Wanda Traczyk-Stawska pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych świadków historii Powstania Warszawskiego. Jej życie było świadectwem służby, odwagi i konsekwentnej walki o zachowanie pamięci o tych, którzy zginęli za wolną Polskę.